archived-doc-tr/chapters/tutorial.xml

<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<!-- EN-Revision: 1fd637525fd3bbaec04f6fff80eeb33fce880b10 Maintainer: tpug Status: ready -->
 <chapter xml:id="tutorial" xmlns="http://docbook.org/ns/docbook" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink">
  <title>Basit bir eğitmen</title>

  <para>
   Bu bölümde PHP ile ilgili en temel bilgilerdan bahsedilecek,
   kısa ve basit bir eğitmenden yararlanılacaktır. Bu eğitmen yalnızca PHP ile
   etkileşimli site sayfaları geliştirmeyi ele alır, ancak PHP'nin yeteneği
   yalnızca site sayfaları oluşturmakla sınırlı değildir. Daha fazla bilgi için
   <link linkend="intro-whatcando">PHP'nin yapabildikleri</link> bölümü
   incelenebilir.
  </para>
  <para>
   PHP tarafından etkinleştirilen site sayfaları normal HTML sayfaları
   gibidir ve bu sayfaları normal HTML sayfaları için kullanılan
   yöntemlerle oluşturulabilir ve düzenlenebilir.
  </para>

  <section xml:id="tutorial.requirements">
   <title>Neye ihtiyaç var?</title>
   <para>
    Bu eğitmen süresince HTTP sunucusunda PHP desteğinin etkinleştirilmiş
    olduğu ve tüm <filename class="extension">.php</filename> uzantılı dosyaların PHP
    tarafından yorumlandığı varsayılacaktır. Çoğu sunucuda, bu uzantı PHP
    dosyaları için öntanımlı dosya uzantısıdır, ancak emin olmak için
    sunucunun yöneticisinden doğru bilgi edinilebilir. Kullanılan sunucu
    PHP'yi destekliyorsa, başka hiçbir şeye ihtiyaç yok demektir.
    Yalnızca <filename class="extension">.php</filename> uzantılı dosyaları oluşturup
    sunucunun belge dizinlerine koymak, sunucunun bu dosyayı otomatik
    olarak işleme koyması için yeterli olacaktır. Herhangi
    bir şeyi derlemek ya da fazladan bir araç kurulumu yapmak
    gerekmemektedir. PHP tarafından etkinleştirilen dosyalar yeni bir tür
    HTML dosyası olarak düşünülebilir. Öyle ki, artık
    HTML dosyasının içine sihirli birtakım etiketler konabilir ve bu
    etiketler sayesinde istenen her tür işlem gerçekleştirilebilir.
   </para>
   <para>
    Çok değerli olan band genişliği boşa harcanmadan yerel olarak geliştirme
    yapılmak isteniyor olsun. Bu durumda,
    <link xlink:href="&url.apache;">Apache</link> gibi bir HTTP sunucusunun
    ve elbette <link xlink:href="&url.php.downloads;">PHP</link>&apos;nin
    indirilmesi ve kurulması gerekecektir. Bu ikilinin yanında,
    <link xlink:href="&url.mysql.docs;">MySQL</link> gibi bir veritabanının
    da indirilip kurulması iyi olacaktır.
   </para>
   <para>
    Bu üçlüyü tek tek kurmak yerine daha basit bir yol izlenebilir.
    Bu kılavuz <link linkend="install">PHP için kurulum bilgileri</link>
    (HTTP sunucunuzun halihazırda kurulu olduğunu varsayılır) bölümüne sahiptir.
    PHP&apos;yi kurmakta sorun yaşanırsa, sorunların çözümü için
    <link xlink:href="&url.php.mailing-lists;">kurulum posta listesi</link>'ne
    başvurulabilir. Daha basit bir yoldan gitmek istenirse, işletim
    sistemine uygun olan <link xlink:href="&url.installkits;">ön
    yapılandırmalı paket</link>ler seçilebilir ve tüm bu araçlar bir kaç fare
    tıklamasıyla otomatik olarak yüklenebilir. MacOSX, Linux ve Windows
    dahil olmak üzere birçok işletim sistemine PHP destekli bir HTTP sunucusu
    kurmak oldukça kolaydır. Linux üzerinde,
    <link xlink:href="&url.rpmfind;">rpmfind</link> ve
    <link xlink:href="&url.rpmfind.pbone;">PBone</link> gibi araçlar RPM
    dosyalarını bulmakta yardımcı olacaktır. Debian için ise
    <link xlink:href="&url.apt-get;">apt-get</link> sayfası ziyaret
    edilebilir.
   </para>
  </section>

  <section xml:id="tutorial.firstpage">
   <title>İlk PHP-etkin sayfa</title>
   <para>
    <filename>merhaba.php</filename> isimli bir dosya oluşturulup HTTP
    sunucusunun belge kök dizinine (<varname>DOCUMENT_ROOT</varname>)
    aşağıdaki içerikle kaydedilebilir:
   </para>
   <para>
    <example>
     <title>- İlk PHP betiği: <filename>merhaba.php</filename></title>
     <programlisting role="php">
<![CDATA[
<?php

echo "Merhaba Dünya";

?>
]]>
     </programlisting>
     <simpara>
      Tarayıcı kullanılarak HTTP sunucusunun adresine erişilebilir, bunun için
      sunucu alan adının sonuna <literal>/merhaba.php</literal> eklemek
      yeterli olacaktır. Yerel olarak geliştirme yaparken bu URL
      <literal>http://localhost/merhaba.php</literal> veya
      <literal>http://127.0.0.1/merhaba.php</literal> ya da
      <literal>http://[::1]/merhaba.php</literal> gibi bir şey olacaktır,
      ancak bu HTTP sunucusunun yapılandırma ayarlarına bağlıdır.
     </simpara>
     <simpara>
      PHP normal bir HTML sayfasına gömülebilir. Bu, HTML belgesinin içine
      aşağıdaki örnekte gösterildiği gibi PHP ifadelerinin yazılabileceği
      anlamına gelir:
     </simpara>
     <programlisting role="php">
<![CDATA[
<!DOCTYPE html>
<html>
  <head>
    <title>PHP Denemesi</title>
  </head>
  <body>
    <?php echo '<p>Merhaba Dünya</p>'; ?>
  </body>
</html>
]]>
     </programlisting>
     <simpara>
      Eğer her şey düzgün yapılandırılmışsa, bu dosya PHP tarafından işlenecek
      ve tarayıcıya aşağıdaki çıktı gönderilecektir:
     </simpara>
     <screen role="html">
<![CDATA[
<html>
  <head>
    <title>PHP Denemesi</title>
  </head>
  <body>
    <p>Merhaba Dünya</p>
  </body>
</html>
]]>
     </screen>
    </example>
   </para>
   <para>
    Bu kod gördüğünüz gibi son derece basittir ve esasında böyle bir sayfa
    oluşturmak için PHP&apos;ye gereksinim yoktur. Görüntülenen:
    PHP&apos;nin <function>echo</function> deyimi kullanılarak elde edilen
    <literal>Merhaba Dünya</literal> cümlesidir. Bu dosyanın hiçbir şekilde
    <emphasis>çalıştırılabilir olmasına ya da özel bir türde olmasına ihtiyaç
    duyulmaz</emphasis>. Sunucu, bu dosyanın PHP tarafından
    işlenmesi gerektiğini bilir, çünkü dosyaya ".php" uzantısı tanımlanmıştır.
    Sunucu bu uzantıya sahip dosyaları PHP'ye aktaracak biçimde
    yapılandırılmıştır. Bu dosya birtakım özel etiketlerle birçok ilginç
    işlem yapılmasını sağlayan bir tür HTML dosyası olarak düşünülebilir.
   </para>
   <para>
    Bu örnek denendiği halde hiçbir çıktı alınamazsa, dosyanın
    indirilmesi istendiyse ya da dosyanın tüm içeriği metin olarak ekranda
    görünüyorsa, büyük ihtimalle sunucunun PHP desteği etkinleştirilmemiştir
    ya da sunucu doğru yapılandırılmamıştır. Sistem yöneticisinden kılavuzdaki
    <link linkend="install">Kurulum</link> bölümünü kullanarak PHP&apos;yi
    etkinleştirmesi istenebilir. Yerel olarak geliştirme yapılıyorsa, kurulum
    bölümü okunarak herşeyin doğru yapılandırılması sağlanabilir. Çıktıyı
    sağlayan sunucudaki dosyaya <code>http://</code> üzerinden erişilmelidir.
    Dosya <code>file://</code> üzerinden isteniyorsa, PHP tarafından
    işlenmeyecektir. Sorun her şeye rağmen devam ediyorsa,
    <link xlink:href="&url.php.support;">PHP desteği alma</link> yöntemleri
    kullanılabilir.
   </para>
   <para>
    Bu örneğin amacı özel PHP etiketi biçemini göstermektir. Örnekte
    <literal>&lt;?php</literal> ile PHP başlangıç etiketi belirtilmektedir.
    Sonra PHP komutu yazılmış ve kapanış etiketi <literal>?&gt;</literal>
    kullanarak PHP kipinden çıkılmıştır. Bir HTML dosyasında bu yöntem
    kullanılarak gereken yerde PHP kipine girip çıkılabilir. Daha fazla bilgi
    için, kılavuzun <link linkend="language.basic-syntax">temel PHP sözdimi</link>
    bölümünü okunabilir.
   </para>

   <note>
    <info><title>Satır-sonları hakkında</title></info>
    <para>
     Satır-sonu karakterlerinin HTML içinde bir önemi yoktur, bununla birlikte
     HTML kodunun göze hoş görünmesi için satır-sonu karakterlerini kullanmak
     gerekir. <literal>?&gt;</literal> kapama etiketinin hemen ardından gelen
     satır-sonu karakterini PHP silecektir. Dosyanın içine çok sayıda PHP
     kodu konulması veya hiçbir şey çıktılamayan betiklerin dosyaya dahil
     edilmesi durumunda bu çok işe yarar. Ancak bu biraz kafa karıştırıcı
     olabilir. <literal>?&gt;</literal> kapama etiketinden sonra bir
     satır-sonu karakterinin çıktılanması istenirse, ya kapama
     etiketinden sonra bir boşluk bırakıp onun ardına satır-sonu karakteri
     konulmalı ya da PHP kodunun son echo/print deyiminin sonuna bir satır-sonu
     karakteri eklenmelidir.
    </para>
   </note>

   <note>
    <title>Metin Düzenleyiciler Hakkında</title>
    <para>
    PHP dosyalarını oluşturmak, düzenlemek ve yönetmek için birçok metin
    düzenleyici ve Bütünleşik Geliştirme Ortamı (BGO) bulunmaktadır.
    Bu araçların bir kısmı
    <link xlink:href="&url.phpeditorlist;">PHP Düzenleyicileri Listesi</link>
    bölümünde listelenmiştir. Önerilmesi istenen bir düzenleyici
    varsa, yukarıdaki sayfayı ziyaret edilip sayfa idarecisinden
    önerilmek istenen düzenleyicinin bu listeye eklemesi rica edilmelidir. Söz
    dizimi vurgulaması olan bir düzenleyicinin büyük yardımı olur.
    </para>
   </note>

   <note>
    <title>Kelime İşlemciler Hakkında</title>
    <para>
      StarOffice Writer, Microsoft Word ve Abiword gibi kelime işlemciler PHP
      dosyalarını düzenlemek için uygun değildir. Eğer bu deneme betiği
      için bunlardan biri kullanılmak istenirse, dosyanın <emphasis>salt
      metin</emphasis> olarak kaydedildiğinden emin olunmalıdır, aksi takdirde
      PHP&apos;nin betiği okuması ve çalıştırması mümkün olmayacaktır.
    </para>
   </note>

  <para>
   Artık çalışır bir PHP betiği başarıyla oluşturulduğuna göre, PHP
   betiklerinin en ünlüsünü oluşturma zamanı geldi demektir!
   <function>phpinfo</function> işlevi çalıştırılıp sistem ve
   yapılandırma ilgili
   <link linkend="language.variables.predefined">öntanımlı değişkenler</link>,
   yüklü PHP modülleri ve <link linkend="configuration">yapılandırma</link>
   ayarları gibi konularda faydalı birçok bilgiye ulaşılabilir. Bu önemli
   bilgiler için biraz vakit ayrılması ve bunların incelenmesi önerilir.
   </para>
   <para>
    <example>
     <title>- PHP ile sistem bilgisine ulaşmak</title>
     <programlisting role="php">
<![CDATA[
<?php phpinfo(); ?>
]]>
     </programlisting>
    </example>
   </para>
  </section>

  <section xml:id="tutorial.useful">
   <title>İşe yarar bir şey</title>
   <para>
    Bu kez kod daha işe yarar bir şey yapsın. Ziyaretçinin hangi tarayıcıyı
    kullandığı tespit edilebilir. Bunun için, ziyaretçinin tarayıcısı
    tarafından HTTP isteği ile birlikte gönderilen kullanıcı aracısı
    dizgesine bakılır. Bu bilgi bir
    <link linkend="language.variables">değişkende</link> saklanır. Değişkenler
    PHP'de her zaman dolar imi ile başlar. Şu an için ilgilenilen değişken
    <varname>$_SERVER['HTTP_USER_AGENT']</varname>'tir.
   </para>
   <note>
    <para>
     <varname>$_SERVER</varname> PHP kullanımına ayrılmış özel bir değişken
     olup HTTP sunucusunun tüm bilgilerini içerir. Bu tür değişkenlere süper
     küreseller denir. Bu konuda daha ayrıntılı bilgi <link
     linkend="language.variables.superglobals">Süper Küreseller</link>
     bölümünde bulunabilir.
    </para>
   </note>
   <para>
    Bu değişkenin değerinin görüntülenmesi için yapılacaklar:
   </para>
   <para>
    <example>
    <title>- Bir değişkeni (dizi öğesini) yazdırmak</title>
    <programlisting role="php">
<![CDATA[
<?php echo $_SERVER['HTTP_USER_AGENT']; ?>
]]>
    </programlisting>
    <para>
      Bu betiğin çıktısı şöyle bir dizge olabilirdi:
    </para>
    <screen role="html">
<![CDATA[
Mozilla/5.0 (Linux) Firefox/112.0
]]>
    </screen>
   </example>
   </para>
   <para>
    PHP'de birçok farklı değişken <link linkend="language.types">türü</link>
    mevcuttur. Yukardaki örnekte bir
    <link linkend="language.types.array">dizi</link>ye ait bir öğe yazdırıldı.
    Diziler çok daha kullanışlı olabilir.
   </para>
   <para>
    <varname>$_SERVER</varname> PHP tarafından kullanıma otomatik
    olarak sunulan bir değişkendir. Kullanım kılavuzunun
    <link linkend="reserved.variables">Öntanımlı Değişkenler</link>
    bölümünden tümünün listesine ulaşılabilir ya da önceki örnekte
    kullanılan <function>phpinfo</function> işlevi ile üretilen çıktıya
    bakarak bütün listeye ulaşılabilir.
   </para>
   <para>
    PHP etiketinin içine birden çok PHP komutu konabilir ve tek bir echo
    komutundan daha fazlasını yapan küçük kodlar oluşturulabilir.
    Örneğin, ziyaretçin Firefox kullanıp kullanmadığı şöyle saptanabilir:
   </para>
   <para>
    <example>
     <title>- <link linkend="language.control-structures">Denetim yapılarının
     </link> ve <link linkend="language.functions">işlevlerin</link> kullanım
     örneği</title>
     <programlisting role="php">
<![CDATA[
<?php
if (str_contains($_SERVER['HTTP_USER_AGENT'], 'Firefox')) {
    echo 'Firefox kullanıldığı saptandı';
}
?>
]]>
     </programlisting>
     <para>
      Bu betiğin çıktısı şöyle olabilirdi:
     </para>
     <screen role="html">
<![CDATA[
Firefox kullanıldığı saptandı.
]]>
     </screen>
    </example>
   </para>
   <para>
    Burada birkaç yeni kavram devreye sokuldu. Örneğin, <link
    linkend="control-structures.if">if</link> deyimi; C dilinde
    kullanılan temel sözdizimine aşinalık varsa, bu kullanım tanıdık
    gelecektir. Aksi takdirde, giriş düzeyinde bir PHP kitabı edinilmesi ve ilk
    birkaç bölümünün okunması ya da kılavuzun <link linkend="langref">Dil
    Başvuru Kılavuzu</link> bölümünün okunması faydalı olacaktır.
   </para>
   <para>
    Devreye sokulan ikinci kavram, <function>str_contains</function> işlevi ile
    yapılan çağrı oldu. <function>str_contains</function>, bir dizgeyi başka bir
    dizgenin içinde arayan yerleşik bir PHP işlevidir. Burada
    <varname>$_SERVER['HTTP_USER_AGENT']</varname> içinde (samanlık)
    <literal>'Firefox'</literal> dizgesi (iğne) aranıyor. İğne samanlıkta
    bulunursa &true;, aksi takdirde &false; döner.
    <link linkend="control-structures.if">if</link> ifadesinin sonucu
    &true; olduğu takdirde kaşlı ayraçlar arasındaki kod
    çalıştırılır. Aksi takdirde kod çalıştırılmaz. <link
    linkend="control-structures.if">If</link>, <link
    linkend="control-structures.else">else</link> gibi denetim yapıları ile
    <function>strtoupper</function> ve <function>strlen</function> gibi
    işlevler kullanılarak benzer örnekler yazılabilir. İlgili her
    kılavuz sayfası aynı zamanda örnekler de içermektedir. Bu işlevlerin nasıl
    kullanması gerektiğinden emin olunamıyorsa, kılavuzdaki <link
    linkend="about.prototypes">bir işlev tanımı nasıl okunur</link> ve <link
    linkend="language.functions">PHP işlevleri</link> bölümleri
    okunabilir.
   </para>
   <para>
    Bu bir adım öteye taşınabilir ve bir PHP kodunun tam ortasındayken
    bile HTML kipine nasıl girilip çıkılabileceği gösterilebilir:
   </para>
   <para>
    <example>
     <title>- HTML ve PHP kiplerini karıştırmak</title>
     <programlisting role="php">
<![CDATA[
<?php
if (str_contains($_SERVER['HTTP_USER_AGENT'], 'Firefox')) {
?>
<h3>str_contains() false döndürmemiş olmalı</h3>
<p>Firefox kullanıldığı saptandı.</p>
<?php
} else {
?>
<h3>str_contains() false döndürmüş olmalı</h3>
<p>Firefox kullanılmadığı saptandı.</p>
<?php
}
?>
]]>
     </programlisting>
     <para>
      Bu betikten elde edilebilecek sonuçlardan biri:
     </para>
     <screen role="html">
<![CDATA[
<h3>str_contains() false döndürmemiş olmalı</h3>
<p>Firefox kullanıldığı saptandı.</p>
]]>
     </screen>
    </example>
   </para>
   <para>
    Bir çıktı üretmek için PHP echo komutunu kullanmak yerine, PHP kipinden
    çıkıldı ve düz HTML gönderildi. Burada dikkat edilmesi gereken önemli
    nokta, betiğin mantıksal akışının değişmiyor olmasıdır.
    <function>str_contains</function> işlevinden edinilen sonuca göre HTML kod
    çiftlerinden yalnızca biri görüntüleyiciye gönderilmektedir. Başka bir
    deyişle, bu işleyiş <literal>Firefox</literal> dizgesinin bulunup
    bulunmamasına bağlıdır.
   </para>
  </section>

  <section xml:id="tutorial.forms">
   <title>Form Kullanımı</title>
   <para>
    PHP'nin en güçlü özelliklerinden biri HTML formlarına yaklaşım
    biçimidir. Bilinmesi gereken ilk önemli durum, form içindeki tüm
    elemanların PHP tarafından otomatik olarak kullanılabilir olacağıdır.
    PHP ile formların kullanımı ve daha ayrıntılı bilgi için <link
    linkend="language.variables.external">Dış kaynaklı değişkenler</link>
    bölümü okunabilir. Örnek HTML formu:
   </para>
   <para>
    <example>
     <title>- Örnek HTML formu</title>
     <programlisting role="html">
<![CDATA[
<form action="action.php" method="post">
    <label for="name">İsminiz:</label>
    <input name="name" id="name" type="text">

    <label for="age">Yaşınız:</label>
    <input name="age" id="age" type="number">

    <button type="submit">Gönder</button>
</form>
]]>
     </programlisting>
    </example>
   </para>
   <para>
    Bu formda özel hiçbir şey yoktur. Hiçbir özel etiket içermeyen düz bir
    HTML formudur. Kullanıcı formu doldurup 'Gönder' tuşuna bastığında,
    <filename>action.php</filename> sayfası çağrılır. Bu dosyaya aşağıdakiler
    yazılabilir:
   </para>
   <para>
    <example>
     <title>- Formdan veri yazdırmak</title>
     <programlisting role="php">
<![CDATA[
Merhaba <?php echo htmlspecialchars($_POST['name']); ?>.
Siz <?php echo (int) $_POST['age']; ?> yaşındasınız.
]]>
     </programlisting>
     <para>
      Bu betikten elde edilecek örnek çıktı:
     </para>
     <screen role="html">
<![CDATA[
Merhaba Ahmet. Siz 22 yaşındasınız.
]]>
     </screen>
    </example>
   </para>
   <para>
    <function>htmlspecialchars</function> ve <literal>(int)</literal>
    kısımları haricinde yapılan iş oldukça açıktır.
    <function>htmlspecialchars</function> işlevi HTML'ye özel karakterlerin
    doğru şekilde kodlandığından emin olunmasını sağlar, dolayısıyla
    başkaları sayfanıza dışardan HTML etiketleri veya Javascript
    yerleştiremez. Yaş alanınında ise değerin bir tamsayı olması gerektiği
    bilindiğinden değerin <type>int</type> türüne <link
    linkend="language.types.typecasting">dönüştürülmesiyle</link> otomatik
    olarak bu alana girilmesi olası başı boş karakterlerden de kurtulmuş
    olunmaktadır. Ayrıca, bunun PHP'de otomatik olarak yapılmasını
    sağlamak için <link linkend="ref.filter">süzgeç</link> eklentisi de
    kullanılabilirdi. <varname>$_POST[&apos;isim&apos;]</varname> değişkeni
    ve <varname>$_POST[&apos;yaş&apos;]</varname> değişkenleri
    PHP tarafından otomatik olarak oluşturulur. Daha önce
    <varname>$_SERVER</varname> süper küresel değişkeni kullanılmıştı,
    yukarıda ise tüm POST verisini içeren <varname>$_POST</varname> süper küresel
    değişkeni tanıtıldı. Formda tanımlı <emphasis>yöntem</emphasis>in POST
    oluşuna dikkat edilmelidir. <emphasis>GET</emphasis> yöntemi kullanılmış
    olsaydı, form bilgileri <varname>$_GET</varname> süper küresel değişkenine
    atanmış olacaktı. Bunların haricinde, istemciden gelen verinin hangi
    kaynaktan geldiği önemli değilse <varname>$_REQUEST</varname>
    süper küreseli de kullanılabilirdi. Bu değişken GET, POST ve COOKIE
    verilerinin birleşiminden oluşur.
   </para>
  </section>

  <section xml:id="tutorial.whatsnext">
   <title>Sonraki adım nedir?</title>
   <para>
    Edinilen yeni bilgilerle kılavuzun birçok bölümünün daha kolay
    anlaşılabilmesi ve okuyucunun örnek arşivinde bulunan birçok betiği
    kolayca okuyabilir duruma gelmesi amaçlanmıştır.
   </para>
   <para>
    PHP ile neler yapabileceği ile ilgili sunumlara ulaşmak için,
    <link xlink:href="&url.php.talks;">&url.php.talks;</link> adresindeki PHP
    Konferans Malzemeleri Sitesi ziyaret edilebilir.
   </para>
  </section>
 </chapter>

<!-- Keep this comment at the end of the file
Local variables:
mode: sgml
sgml-omittag:t
sgml-shorttag:t
sgml-minimize-attributes:nil
sgml-always-quote-attributes:t
sgml-indent-step:1
sgml-indent-data:t
indent-tabs-mode:nil
sgml-parent-document:nil
sgml-default-dtd-file:"~/.phpdoc/manual.ced"
sgml-exposed-tags:nil
sgml-local-catalogs:nil
sgml-local-ecat-files:nil
End:
vim600: syn=xml fen fdm=syntax fdl=2 si
vim: et tw=78 syn=sgml
vi: ts=1 sw=1
-->